مدیر گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم با اشاره به چگونگی بیان حدیث سلسلة الذهب از زبان مبارک امام رضا(ع) در جمع پرشور مردم نیشابور، به تشریح نکات نهفته در این حدیث پرداخت.

حجت الاسلام مهدی اسماعیلی مدیر گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم در گفتگو با مهر به تشریح چگونگی بیان حدیث "سلسلة الذهب" از زبان امام رضا(ع) پرداخت و گفت: حرکت امام رضا(ع) از مدینه به خراسان طبق دستورالعملی بود که مأمون تعیین کرده بود و ایشان را از مراکزی که در حیطه قدرت و نفوذ آنها بود و بیشتر مناطق سنی نشین بود حرکت دادند.
وی افزود: وقتی کاروان امام رضا(ع) به نیشابور رسید جمع زیادی از مردم به زیارت ایشان شتافتند و طبق نقل تاریخ امام در کجاوه ای پوشیده بودند و مردم تقاضای دیدن چهره امام را کردند و این نشان می دهد شوق مردم برای زیارت ایشان بیش از حد بوده است.
 
اسماعیلی تأکید کرد: در نقلهای تاریخی نام "ابو زرعه" و "محمد اسلم طوسی" وجود دارد که این دو نفر از امام رضا(ع) تقاضا کردند این جمعیتی که برای زیارت شما جمع شدند خوب است که از زبان مبارک شما حدیثی از اجدادتان و یا پیامبر بشنوند و امام این تقاضا را پذیرفتند و این دو به مانند بلندگوهایی سخنان امام را به جمعیت می رساندند.
 
مدیر گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم افزود: علم و سیاست دقیق امام رضا(ع) در اینجا خود را نشان می دهند چراکه امام با استفاده از این فرصت حدیثی را مطرح می کنند که بسیار مهم و گرانبهاست؛ اصل اساسی در همه ادیان مسئله معرفت خداست و امام در اینجا یکی از سخنان جدشان را بیان می کنند که اشاره به همین اصل دارد.
 
وی افزود: البته امام ابتدا و بلافاصله نفرمود قال رسول الله(ص) بلکه فرمود سمعت من ابی و ... یعنی از پدرم شنیدم و او از پدرش امام صادق(ع) و او از پدرش امام سجاد(ع) و او از پدرش امام حسین(ع) و او از پدرش امیرالمؤمین(ع) و او از پیامبر شنید و پیامبر از جبریئل شنید که خداوند فرمود: "کلمة لا اله الا الله حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی" یعنی توحید و اقرار به وحدانیت خدا حصار من است که هر کس به درون این حصار وارد شود از همه عذابهای من در امان است.
 
حجت الاسلام اسماعیلی تصریح کرد: جالب است که امام رضا(ع) این حدیث را از زبان پدرش و به ترتیب تا پیامبر و بعد به خداوند نسبت می دهد که این نشان می دهد حدیث سلسلة الذهب حدیث قدسی است. این حدیث از این جهت که سندش دقیق و از زبان بزرگان و ائمه است به "حدیث سلسلة الذهب" معروف شده که نکات بسیار مهمی در آن مستتر است.

وی در تشریح نکات نهفته در این حدیث گفت: وقتی امام این حدیث قدسی را فرمودند همینکه کاروان حرکت کرد  امام دستور به توقف دادند و قافله ایستاد و مجددا پرده کجاوه کنار رفت و حضرت در اینجا سخنی دارند که مربوط به خود ایشان است و فرمود: "بشروطها و انا من شروطها"
 
وی افزود: در دنیا خیلی از افراد می گویند که ما خدا را قبول داریم اما اینکه یک انسانی به عنوان پیامبر واسطه باشد را قبول نداریم و مردم آزاد هستند تا هرطور که بخواهند زندگی کنند که این سخنان در طول تاریخ بوده و خواهد بود. امام رضا(ع) در ادامه این حدیث می فرمایند که تنها اعتقاد به خدا کافی نیست و مسائل دیگری نیز وجود دارد که رعایت مجموعه اینها از سوی فرد او را دیندار می کند.
 
این مدرس علوم حدیث افزود: در این حدیث نشان داده می شود که ارتباط بشر در گرفتن پیام از ذات احدیت اصل است یعنی اولا توحید و خداباوری یک اصل اعتقادی است که باید به باور برسد و ثانیا پذیرش رهبری بشری از میان انسانها به نام پیامبر در این حدیث مستتر است.
 
حجت الاسلام اسماعیلی تأکید کرد: ایمنی شخص موحد از عذاب الهی شروطی دارد که ایشان تنها یک شرط آن را در این حدیث بیان فرمودند و" انا من شروطها" یعنی توحیدی که در کنار آن اعتقاد به رهبری انسانهای پاک و لایق و مورد عنایت خدا باشد شرط اساسی در امان ماندن از خشم الهی در دنیا و آخرت است.
 
وی در تشریح اهداف امام از بیان این حدیث در جمع مردم نیشابور گفت: در آن زمان بیشتر جمعیت ایران سنی نشیتن بود و نیشابور یکی از مهمترین شهرهای ایران و پایگاه فرهنگی اهل سنت بود و ما محدثین و مفسرین و چهره های نام آوری در نیشابور داریم که قلم به دست بودند، مدارس و کرسی علمی داشتند و احادیث را زبان به زبان به دیگران منتقل می کنند.
 
این مدرس علوم حدیثی تصریح کرد: در این شرایط امام رضا(ع) مسئله ولایت امیرالمؤمنین بعد از خاتمیت رسالت پیامبر و نیز امامت و رهبری ائمه معصومین را دوباره مطرح می کنند و با صدای بلند تأکید می کنند که شمایی که اهل نماز و قرآن و ... هستید بدانید اگر از ولایت خاندان پیامبر و امامت ما دور باشید اعمال عبادی شما بی ارزش خواهد بود و نجات بخش نیست.
 
وی به دلایل استقبال پرشور مردم نیشابور از امام رضا اشاره کرد و گفت: در قرون ابتدایی اسلام و قبل از اینکه برخی تفکرات و سم پاشی های وهابیت کار خود را بکند یک نوع ارتباط و پیوند روحی و قلبی بین اهل سنت و خاندان پیامبر برقرار بود.
 
وی افزود: علاوه بر آن امام رضا(ع) از برجسته ترین چهره های علمی زمان خودشان در مدینه به شمار می رفتند چنانچه خودشان می فرمایند: کنت اجلس فی الروضه و العلما متوافرون" من در روضه می نشستم در حالیکه علما بسیار بودند. اینها هرگاه در مسئله علمی می ماندند به من اشاره می کردند و من مشکل علمی آنها را حل می کردم. جایگاه والای علمی ایشان در کنار انتساب به پیامبر موجب آن اجتماع عظیم مردم نیشابور شد و آنها می دانستند که اگر بخواهند سیره و علوم پیامبر را بدون واسطه بشنوند باید از منتسبان پیامبر آن را فراگیرند.
 
حجت الاسلام اسماعیلی همچنین حدیث سلسلة الذهب را نشانه رد شیعیان 7 یا 5 و 3 امامی از سوی امام رضا(ع) خواند و تأکید کرد: برخی شیعیان پس از امام صادق (ع) معتقد بودند که فرزندشان اسماعیل- که در زمان خود امام صادق از دنیا رفت-  ادامه سلسله امامت است و یا بعد از امام کاظم(ع) گروه واقفیه معتقد بودند که امام کاظم نمرده و روزی بر می گردد و او مهدی موعود است که امام رضا با بیان حدیث سلسلة الذهب بر انحراف آنها از شیعه واقعی تأکید می کند.

مدیر گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم افزود: اما وقتی امام رضا(ع) در ادامه این حدیث می فرمایند "بشروطها و انا من شروطها " به تمام احزاب و فرقی که پرچم مخالفت امام کاظم و امام صادق و شخص امام رضا و حتی قبل از آنها را بر افراشته بودند، انحراف آنها را گوشزد می کند و امام به همه گروههای شیعی که انحراف اعتقادی داشتند اعلام می کند که شماهایی که پنج امامی و سه امامی و اهل سنت و ... هستید فکر نکنید که اهل نجات هستید؛ خیر بلکه امامت طبق فرمایش پیامبر و روایات با امامت استمرار دارد.

یکی از سؤالاتی که در زمینه مهدویت همیشه مطرح بوده،این است که آیا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در گسترش اسلام و تعامل با سایر ادیان از گزینه اجبار استفاده می کند؟ آنچه در روایات درباره شیوه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در نوع برخورد با ادیان مختلف و مردم جهان وارد شده است، بیانگر آن است که امام ابتدا، مردم را به سوی حق دعوت می کند و قبل از آغاز هر جنگی، به معرفی دین حق برای دشمنان می پردازد و فرصت انتخاب میان حق و باطل را به آنان می دهد و تنها بعد از اتمام حجت بر دشمنان، از قدرت شمشیر استفاده می کند. عملکرد امام، یعنی رفتار قاطعانه و قدرت شمشیر حضرت، می تواند یکی از عواملی باشد که در پیاده کردن اسلام در جهان، نقش مهمی را ایفا کند، ولی عوامل دیگری مانند آمادگی جهانی، سلاح مدرن، سلاح علم، انتخاب کارگزاران لایق، رعب و وحشت و ... نیز نقش عمده ای خواهد داشت. اداره جهان نیاز به کارگزارن و وزیران لایقی دارد، از این رو امام استانداران و وزیرانی را بر نقاط مختلف جهان می گمارد که جز به مصالح اسلام و رضایت خدا به چیزی نمی اندیشند. طبیعی است کشوری که کارگزارانش از چنین خصوصیت برجسته ای برخوردار باشند، بر تمام دشواری ها پیروز می شود؛ به گونه ای که زندگان آرزوی زندگی دوباره مردگان را می نمایند  آمادگی جهانی یکی از عوامل پیروزی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، آمادگی جهان است. وقتی جهان، حالت پذیرش برای حکومت جهانی پیدا کرد و انسانِ جنگ زده، صلح طلب شد؛ پیروزی انقلاب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تحقق می پذیرد. در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است: «حکومت جهانی و رهبری واحد تحقق پیدا نمی کند، مگر روزی که در یک جنگ ویران کننده، دو سوم بشر نابود شوند».(1) جنگی ویران کننده که طبق روایات اتفاق خواهد افتاد، انسانِ جنگ زده را به دنبال آب حیات صلح و آرامش می کشاند و در نتیجه زمینه برای پذیرش جهانی آماده می شود.  کارگزاران و وزیران لایق اداره جهان نیاز به کارگزارن و وزیران لایقی دارد، از این رو امام استانداران و وزیرانی را بر نقاط مختلف جهان می گمارد که جز به مصالح اسلام و رضایت خدا به چیزی نمی اندیشند. طبیعی است کشوری که کارگزارانش از چنین خصوصیت برجسته ای برخوردار باشند، بر تمام دشواری ها پیروز می شود؛ به گونه ای که زندگان آرزوی زندگی دوباره مردگان را می نمایند.(2)   سلاح علم و دانش روایات بیانگر آن هستند که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با قدرت علمی، مغزها را متوجه خود می کند و جهان علم به او ایمان می آوردند. امام صادق علیه السلام به این مسئله چنین اشاره کرده است: « تا زمان انقلاب مهدی علم و دانش تا چهار کلمه ترقی می کند، اما در عصر مهدی به اندازه هفتاد و چهار کلمه ترقی خواهد کرد».(3)   سلاح برتر و مدرن بعضی از روایات از سلاح برتر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سخن به میان آورده اند که جهان را به تسلیم در خواهد آورد. سلاح ایمان و آلات مدرن جنگی، نقش عظیمی در پیروزی حضرت دارد.(4) منصور بالرعب بودن، یعنی آنکه پیروزی آن حضرت ظاهراً در سایة رعب و وحشتی است که در دل دشمنان، از او و لشکریانش ایجاد می‏ شود و آن ها از قدرت و پیروزی‌ های او به قدری به هراس می‏ افتند که توان استقامت ‏خویش را از دست می‏ دهند یا تسلیم می ‏شوند و سلاح ‌ها را بر زمین می‏ گذارند و فرار می ‏کنند و این خود زمینة پیروزی و فتح بدون درگیری و خونریزی و جنگ را برای آن حضرت فراهم می ‏سازد برخورد جدی و قدرتمندانه با ستمگران امام با قدرتمندان ستمگر به طور جدی مقابله می کند و دیگر به آنان اجازه نمی دهد که همچون گذشته به ستمگری های خویش ادامه دهند و سرگرم جنایت و فساد باشند. در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده است: « رسول خدا با امت خویش به نرمی و محبت رفتار می کرد، ولی مهدی با کشتن با آنان برخورد می کند... و کسی را به توبه فرا نخواند».(5) با توجه به روایاتی که بیانگر آن است که امام به سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله ابندا مردم را به دین فرا می خواند، چنین روایاتی حکایت از آن دارد که حضرت در مقابل ستمگران و زورگویان دیگر نرمش به خرج نداده و با آنان به شدت برخورد خواهد کرد.   رعب و وحشت برخی روایات از امام و یارانش با عنوان «منصور بالرعب» نام می برد. منصور بالرعب بودن، یعنی آنکه پیروزی آن حضرت ظاهراً در سایة رعب و وحشتی است که در دل دشمنان، از او و لشکریانش ایجاد می‏ شود و آن ها از قدرت و پیروزی‌ های او به قدری به هراس می‏ افتند که توان استقامت ‏خویش را از دست می‏ دهند یا تسلیم می ‏شوند و سلاح ‌ها را بر زمین می‏ گذارند و فرار می ‏کنند و این خود زمینة پیروزی و فتح بدون درگیری و خونریزی و جنگ را برای آن حضرت فراهم می ‏سازد. هم چنانکه در مورد رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز چنین حالتی موجود بود و قرآن به آن این چنین اشاره کرده است: « سَنُلْقی فی قُلُوبِ الَّذینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَکُوا بِاللّهِ» ؛ « به زودی در دل های کافران، به خاطر اینکه بدون دلیل، چیزهایی را برای خدا همتا قرار دادند، رعب و ترس می ‏افکنیم».(6) در حدیثی از امام باقر علیه السلام در این باره آمده است: « قائم ما یاری شده به رعب و تأیید شده با پیروزی است. تمام زمین به تصرف او در می‏ آید و گنج ‌های زمین برای او ظاهر می ‏شود و سلطة او بر شرق و غرب می ‏رسد».(7) هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام نقل می‏ کند که فرمود: « در میان شرق و غرب کسی نمی ‏ماند، مگر اینکه از او می ‏هراسد».(8) بنابراین مردم مخالف و دشمنان، روحیة خود را باخته و جرئت مقاومت در برابر امام را پیدا نخواهند کرد و از ترس لشکر مقاوم و نفوذناپذیر و شکست‏ ناپذیر آن حضرت، تسلیم می شوند. پی نوشت: 1. بحارالأنوار، ج 52، ص 207. 2. احقاق الحق، ج 13، ص 294. 3. بحارالأنوار، ج 42، ص 327. 4. همان، ج 52، ص 321 – 327. 5. محمود بجستانى، چهل حدیث سیره مهدوى، ص 37. 6. آل عمران: 151. 7. کشف‏ الغمّه، ج‏3، ص 324. 8. نعمانی، الغیبه، ص 122.

جلال و جبروت فاطمه زهرا علیها السلام
آقای شیخ عبد الله موسیانی(ایشان از شاگردان آیت الله مرعشی(ره) بودند)نقل فرمودند به این که حضرت آیت الله مرعشی نجفی به طلاب می فرمود: علت آمدن من به قم این بود که پدرم سید محمود مرعشی نجفی (که از زهاد و عباد معروف بود) چهل شب در حرم حضرت امیر علیه السلام بیتوته نمود که آن حضرت را ببنید, شبی در (حال مکاشفه) حضرت را دیده بود که به ایشان می فرماید: سید محمود چه می خواهی؟ عرض می کند: می خواهم بدانم قبر فاطمه زهراء علیها السلام کجاست؟ تا آن را زیارت کنم.

حضرت فرموده بود: من که نمی توانم «بر خلاف وصیت آن حضرت», قبر او رامعلوم کنم. عرض کرد: پس من هنگام زیارت چکنم؟ حضرت فرمود: خدا جلال و جبروت حضرت فاطمه علیها السلام را به فاطمه معصومه علیها السلام عنایت فرموده است, هر کس بخواهد ثواب زیارت حضرت زهرا علیها السلام را درک کند به زیارت فاطمه معصومه علیها السلام برود.

آیت الله مرعشی می فرمودند: پدرم مرا سفارش می کرد که من قادر به زیارت ایشان نیستم اما تو به زیارت آن حضرت برو, لذا من به خاطر همین سفارش, برای زیارت فاطمه معصومه علیها السلام و ثامن الائمه علیها السلام آمدم و به اصرار موسس حوزه علمیه قم, حضرت آیت الله حائری در قم ماندگار شدم. آیت الله مرعشی در آن زمان فرمودند: شصت سال است که هر روز من اول زائـــر حضرتم.